Çelikhan neden Adıyaman’dan bu kadar serin? Rakım ve sıcaklık

Temmuzda Adıyaman merkezden yola çıkıp Çelikhan’a vardığınızda arabadan indiğiniz an farkı hissedersiniz. Aradaki mesafe kuş uçuşu otuz kilometre kadardır; iklim farkı ise yüzlerce kilometre kuzeye gitmiş gibidir. Sebebi tek kelimeyle yüksekliktir.

Yükseldikçe hava neden soğur?

Atmosferi ısıtan asıl şey güneş ışığının kendisi değil, ışığı emip ısınan yeryüzüdür. Hava alttan ısınır. Yükselen hava, üzerindeki basınç azaldığı için genleşir ve genleşirken soğur. Bu yüzden atmosferin alt katmanında sıcaklık yükseklikle düzenli olarak düşer: ortalama olarak her 100 metrede 0,65 derece, yani her bin metrede altı buçuk derece.

Bu değer bir ortalamadır. Kuru ve rüzgârlı bir yaz öğleden sonrasında düşüş her 100 metrede bir dereceye yaklaşır. Nemli ve bulutlu havada daha yavaştır.

Adıyaman’da hesap tutuyor mu?

Çelikhan ilçe merkezi il merkezinden 715 metre daha yüksektedir. Kurala göre yaklaşık 4,6 derece serin olması beklenir. 1991–2020 ortalamalarında temmuz ayı ortalama en yüksek sıcaklıkları arasındaki fark 5,3 derecedir.

Yer	Rakım	Temmuz ort. en yüksek	Ocak ort. en düşük	Yıllık yağış
Samsat	599 m	36,0°	0,4°	559 mm
Adıyaman	675 m	36,9°	−1,3°	599 mm
Kâhta	710 m	36,7°	−1,4°	564 mm
Gerger	794 m	35,6°	−2,5°	745 mm
Besni	898 m	34,9°	−3,5°	670 mm
Gölbaşı	901 m	34,8°	−4,0°	666 mm
Tut	1.042 m	34,0°	−4,0°	619 mm
Sincik	1.327 m	32,2°	−5,6°	863 mm
Çelikhan	1.390 m	31,6°	−4,9°	914 mm
Nemrut Dağı	2.150 m	26,3°	−11,1°	799 mm

Tablo alçaktan yükseğe sıralıdır. Sıcaklık sütunları yükseklikle birlikte düzenli biçimde düşer; yağış sütunu ise artar. Değerler yeniden analiz verisinden hesaplanmıştır, istasyon ölçümü değildir.

Yağış neden artıyor?

Batıdan ve güneybatıdan gelen nemli hava kuzeydeki dağ sırasına çarptığında yükselmek zorunda kalır. Yükselen hava soğur, içindeki su buharı yoğunlaşır ve yağış olarak düşer. Dağların rüzgâr alan yamaçları bu yüzden ovadan belirgin biçimde daha yağışlıdır. Kışın aynı sistem ovaya yağmur, yüksek ilçelere kar bırakır.

Kuralın bozulduğu geceler

Yükseldikçe soğuma kuralı gündüz ve rüzgârlı havada iyi çalışır. Kışın açık ve sakin gecelerde ise tersine dönebilir. Soğuyan hava ağırlaşır, yamaçlardan aşağı akar ve ova tabanında, göl havzalarında birikir. Sabah ovada sis ve eksi değerler görülürken birkaç yüz metre yukarıdaki yamaç güneşli ve daha ılık olabilir. Meteorolojide buna sıcaklık terselmesi denir.

Gölbaşı bunun iyi bir örneğidir: göllerin bulunduğu çukur alanda kış geceleri, benzer rakımdaki Besni’ye göre daha soğuk geçer. Don riskinin rakımla değil arazinin biçimiyle ilgili olmasının nedeni de budur.

Pratikte ne işe yarar?

• İl merkezinin tahminine bakıp bir köyün ya da yaylanın havasını kestirmek için aradaki rakım farkını bilmek yeter: her 150 metre için yaklaşık bir derece düşün.
• Yazın serinlemek için uzağa gitmek gerekmez; yükselmek yeter.
• Kışın yağmurun kara döneceği yüksekliği tahmin etmek için de aynı hesap kullanılır.
• Nemrut zirvesi için Kâhta’nın sıcaklığından dokuz–on derece çıkarmak iyi bir ilk tahmindir; rüzgâr bunu daha da düşürür.

İlçelerin anlık sıcaklığını rakıma göre sıralı olarak ilçeler sayfasında görebilirsiniz.