Zirai don: Adıyaman’da badem, fıstık ve bağ için kritik tarihler

Kışın ortasında eksi beş derece Adıyaman’da üreticiyi pek kaygılandırmaz; ağaçlar uykudadır. Aynı üretici nisan başında eksi iki dereceden korkar. Zirai don, sıcaklığın ne kadar düştüğünden çok ne zaman düştüğüyle ilgilidir.

Don neden bazı gecelerde olur?

Adıyaman’da ilkbahar donlarının çoğu ışıma donudur. Soğuk bir cephe geçer, arkasından gökyüzü açılır ve rüzgâr diner. Gece boyunca toprak ısısını uzaya verir; yere yakın hava soğur, ağırlaşır ve çukur yerlere akar. Sabaha karşı, güneş doğmadan hemen önce sıcaklık en düşük düzeyine iner.

Bunun iki pratik sonucu vardır. Birincisi, don gecesi önceden tanınabilir: gündüz kuzeyli rüzgâr ve yağış, akşam açılan gökyüzü ve dinen rüzgâr. İkincisi, aynı köyde bile risk eşit değildir. Yamaçtaki bahçe soğuk havayı aşağı akıtır, dere tabanındaki bahçe o havayı toplar. Tahmin sayfasındaki sıcaklık yerden iki metre yükseklik içindir; açık bir gecede yaprak ve çiçek yüzeyi bundan iki üç derece daha soğuk olabilir.

Hangi ürün ne zaman duyarlı?

• Badem: En erken uyanan ağaçtır; şubat sonu ve martta çiçek açar. Çiçek ve küçük meyve eksi iki–üç derecede zarar görür. Adıyaman’da bademin her yıl ürün vermemesinin başlıca nedeni budur.
• Kayısı ve erik: Mart ortasından itibaren çiçektedir; riskli dönem nisan başına kadar sürer.
• Bağ: Gözler nisanda uyanır. Yeni sürgün sıfırın bir iki derece altında yanar. Besni çevresindeki bağlar için nisan donları yılın en önemli hava olayıdır.
• Antep fıstığı: Nisan içinde sürgün verir ve çiçeklenir; geç don o yılın salkımını götürebilir.
• Tütün ve sebze fidesi: Tarlaya son don tehlikesi geçtikten sonra şaşırtılır. Sonbaharda erken gelen don da hasat edilmemiş ürüne zarar verir.

İlçelere göre don tarihleri

İlçe	İlkbaharda son don (ortanca)	En geç	Sonbaharda ilk don (ortanca)	En erken
Samsat	24 Şubat	12 Nisan	9 Aralık	14 Kasım
Adıyaman	20 Mart	13 Nisan	4 Aralık	12 Kasım
Kâhta	21 Mart	13 Nisan	4 Aralık	9 Kasım
Gerger	23 Mart	16 Nisan	1 Aralık	8 Kasım
Besni	31 Mart	25 Nisan	15 Kasım	30 Ekim
Gölbaşı	30 Mart	25 Nisan	17 Kasım	30 Ekim
Tut	1 Nisan	25 Nisan	16 Kasım	23 Ekim
Sincik	10 Nisan	27 Nisan	10 Kasım	21 Ekim
Çelikhan	11 Nisan	28 Nisan	12 Kasım	22 Ekim

Tarihler 1991–2020 dönemi yeniden analiz verisinden hesaplanmıştır. Ortanca, otuz yılın yarısında son donun bu tarihten önce, yarısında sonra görüldüğü gündür; yani ortanca tarihte dikim yapmak yazı tura atmaktır. Dona dayanıksız fide için “en geç” sütununa yakın bir tarih daha güvenlidir. Model ızgarası araziyi kabaca gördüğünden, çukur bahçelerde gerçek tarihler birkaç gün daha geç olabilir.

Don gecesinde ne yapılabilir?

• Sulama: Nemli toprak gündüz daha çok ısı depolar ve gece daha yavaş soğur. Don beklenen günün öğleden sonrasında yapılan sulama birkaç derecelik fark yaratabilir.
• Örtü: Fideler ve genç fidanlar akşamdan örtülür; örtü toprağa değmeli ki topraktan yükselen ısıyı tutsun.
• Toprağı işlememek: Yeni sürülmüş, kabarık toprak ısıyı kötü iletir ve üzerindeki hava daha çok soğur. Don riski olan dönemde sürüm ertelenir.
• Otu biçmek: Sıra arasındaki uzun ot, toprağın gündüz ısınmasını engeller.
• Saat: En düşük sıcaklık genellikle gün doğumundan hemen önce görülür. Yapılacak müdahale gece yarısından önce değil, sabaha karşı etkili olmalıdır.

Önümüzdeki yedi günün ilçe ilçe gece sıcaklıklarını tarımsal hava durumu sayfasında, güncel durumu don durumu sayfasında bulabilirsiniz.